Herdenken en vieren Keti Koti / Kadena Kibrá
Sinds 2023 herdenkt Eindhoven officieel het einde van de trans-Atlantische slavernij op 1 juli tijdens Keti Koti / Kadena Kibrá (“gebroken ketenen”), georganiseerd door Comité 30 juni / 1 juli. Ook zijn er in Eindhoven andere herdenkingen en vieringen zoals door Gedeeld Verleden Gezamenlijke Toekomst georganiseerd in de Catharinakerk in 2023. Een jaar eerder vond een programma in het Parktheater plaats, georganiseerd door Eindje0Filter in samenwerking met het Parktheater en de Bibliotheek Eindhoven.
Deze herdenkingsdag, oorspronkelijk Surinaams, draagt in Eindhoven eveneens de naam “Kadena Kibrá” in het Papiaments, als een weerspiegeling van de brug die geslagen wordt tussen de diverse diasporagemeenschappen. Deze gemeenschappen zijn immers niet homogeen en hebben elk hun eigen herdenkingstradities. Onder bijvoorbeeld de Caribische gemeenschappen met wortels op Curaçao, Aruba, Bonaire, Sint-Maarten, Statia/Sint Eustatius en Saba worden diverse belangrijke historische momenten herdacht en gevierd, bijvoorbeeld op 17 augustus Dia di Tula (Tula-dag) ook wel Dia di Lucha pa Libertat (dag van de strijd voor vrijheid) genoemd. Binnen de context van Nederland is er tegelijk ook behoefte aan een gemeenschappelijke manier van herdenken. De toevoeging van Kadena Kibrá is een manier om eer te doen aan die heterogeniteit bij de afstammelingen van tot slaaf gemaakte mensen.
De Keti Koti / Kadena Kibrá herdenking werd in 2023 geopend door middel van een plengoffer. Met het plengoffer wordt een dankbetuiging geuit aan moeder aarde en een eerbetoon gebracht aan de tot slaaf gemaakte voorouders. Op deze dag is het uitvoeren van van winti-rituelen, wat in tijden van slavernij en daarna verboden werd door de kolonisator, een belangrijk onderdeel van publieke erkenning en herstel. Ook werd Tambú, een muziek- en dansvorm die zowel tijdens de slavernij als lang daarna op Curaçao en Aruba aan strenge beperkingen onderworpen was, uitgevoerd door Kunta Rincho. Naast de herdenking wordt op 1 juli de afschaffing van de slavernij en de moeizaam verworven vrijheid gevierd in de vorm van een festival. Hierbij staan culturele activiteiten, eten, drinken, dans, muziek en comedy centraal.
Herinneren tijdens culturele uitingen
Herinneren, de geschiedenis herdenken en voorouders eren gebeurt niet alleen tijdens de officiële herdenking en viering van de afschaffing van de slavernij. Dit gebeurt ook in het dagelijkse Eindhovense leven. Vaak zonder dat je het doorhebt. Zo is Santiago de Cuba (door intimi de ‘Santi’ genoemd) een Caribische hotspot. Daar klinken elke week nog de ritmes die vanuit Afrika via de trans-Atlantische slavernij en het Caribisch gebied ook Eindhoven hebben weten te bereiken. De meeste dansers die op donderdagavond hun salsa moves in de praktijk brengen, zullen waarschijnlijk niet weten dat ze dansen op ritmes die gebruikt werden om Afrikaanse goden te aanbidden. Ook op andere plekken wordt via dans de herinnering aan de voorouders in leven gehouden. De dansgroep Grupo Ambiente houdt het cultureel erfgoed van hun voorouders bijvoorbeeld in ere door in traditionele kleding te dansen. Zo wordt via dans en muziek door sommigen bewust en door sommigen onbewust de reis van tot slaaf gemaakte mensen herinnerd.
Ook Eindhovense theaters zijn plekken waar verhalen worden verteld over het koloniale en slavernijverleden. Denk aan de opvoering van ‘Kunu’ door Onias Landveld in het Parktheater: een voorstelling waarin de Afrikaanse God Elegua mensen moe is en waar thema’s als voorouders, historische slavernij en identiteit tot uiting komen. Denk ook aan het pannenkoekconcert in het Muziekgebouw waarin Anansi de Spin een list bedenkt om met een touwtrekwedstrijd bananen te winnen van Olifant. Anansi is een prekoloniale orale verteltraditie die tijdens de slavernij uitgroeide tot een antikoloniale volksheld. Sinds 2016 is de Anansi verteltraditie immaterieel erfgoed.
Naast dans en theater komt het koloniale en slavernijverleden terug in de Eindhovense muziekwereld. In het nummer Canon met Arjen Lubach verzet rapper en Eindhovenaar met Curaçaose roots Fresku zich tegen de manier waarop Nederland de slavernij herinnert:
“Ja, misschien door de beul die sloten dichttimmert
En zodoende de bebloede huiden rond het schip slingert
Eh, ‘t is wel wat duister he?
Eh, maar is wel gebeurd he?
Dit is hoe het was en hoe het is gegaan (Eindhoven!) (Lutjegast!)
Nederland, ons mooie land, hier komen we vandaan”
De vraag naar een actieve verhouding tot het herinneringslandschap leeft ook onder studenten in Eindhoven. Zo riep afstudeerwerk The Bittersweet Memory of the Plantation van Design Academy Eindhoven alumnus Yassine Ben Abdallah op tot kritische reflectie. De installatie bevat machetes gemaakt van suikerriet tentoongesteld tussen archiefkasten. Hiermee wordt om aandacht gevraagd voor de afwezigheid van tot slaaf gemaakte mensen binnen de koloniale archieven, dit contrasteert met de artefacten van de kolonisator die doorgaans wel zijn gepreserveerd. De machetes die als het ware wegsmelten voor de ogen van de kijker, symboliseren de onzichtbare arbeid van mensen die tot slaaf waren gemaakt en hoe zij ontbreken of verdwijnen binnen de archieven. De installatie van Yassine Ben Abdallah was te zien tijdens Dutch Design Week en is momenteel te zien in het Wereldmuseum in Rotterdam als onderdeel van de tentoonstelling Kolonialisme en Rotterdam.
Dit artikel is een bewerking van De stad vertelt. Vooronderzoek naar het Slavernijverleden van Eindhoven. Het volledige rapport is hier te vinden: https://www.onderzoekslavernijverledeneindhoven.nl/
Bronnen
Alba, L., ‘Tracing the Origins of Salsa Music’, via Academia.edu (Stand op 18 maart 2024).
Ben Abdallah, Y., "The Bittersweet Memory of the Plantation", Design Academy, 2022 (Stand op 19 maart 2024).
Comité 30 juni / 1 juli Eindhoven, ‘Keti Koti / Kadena Kibrá Eindhoven 2023’, 2023, (stand 16 februari 2024), geraadpleegd via https://www.youtube.com/watch?v=UIafU_J7ZHw.
Cummins, P., ‘The Spread of Salsa. A Geographic History of Salsa Music’, StoryMaps, 2021.
Van Duijn, L., "Hoe Anansi een antikoloniale volksheld werd", Literatuur-geschiedenis (stand op 2 februari 2024).
Fresku en Zondag met Lubach, ‘Canon’, 2019.
Hendriks, F., "Eindhoven gaat voor het eerst slavernijverleden herdenken", Studio 040, 2023 (stand op 19 juni 2024).
Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland, "Anansi verteltraditie" (stand op 19 januari 2024).
Klaasman, S., "Eindhoven viert Keti Koti in Parktheater", Studio 040, 2022 (stand op 19 juni 2024).
Muziekgebouw Eindhoven, "Anansi De Spin Sterker Dan Een Olifant", 2024 (stand op 2 februari 2024).
Nationaal Archief (NL-HaNA), "Eerherstel voor vrijheidsstrijder Tula", 2023 (stand op 19 juni 2024)
NiNsee, "De kracht van de winti cultuur" (stand op januari 2024).
SalsaClub CSUF, "Roots of Rhythm: Part 1 of 3", 1984 (stand op 18 februari 2024), geraadpleegd via https://www.youtube.com/watch?v=R0vtyTD1kus.
Van der Zande, L., ‘Interviews tijdens Keti Koti / Kadena Kibrá (2023).