Gerard Philips (1858-1942) was de grondlegger van Philips, het bedrijf dat hij in 1891 samen met zijn vader Frederik Philips (1830-1900) in Eindhoven oprichtte. Hoewel de familie Philips vooral bekend is vanwege hun bijdrage aan de moderne industrieën en de groei van Eindhoven, was hun ondernemerschap ook geworteld in de handel in tabak. Voor de verhuizing naar Eindhoven was vader Frederik al tabakshandelaar in Zaltbommel. Frederik kocht een patent voor een sigarenwikkelmachine en stond zo aan de wieg van de mechanisatie van de sigarenindustrie.
De handel in tabak had hij niet van een vreemde: zijn grootvader Benjamin Philips (1767-1854) was al handelaar in tabak en vader Lion Philips (1794-1866) richtte als handelaar en fabrikant van koffie, thee en tabak de firma Peletier & Philips in Zaltbommel op. Deze firma verwerkte in de negentiende eeuw ook tabak uit Amerika. Naast tabakshandelaar was Frederik ook bankier en ontplooide hij, net als meer leden van de familie, in de tweede helft van de negentiende eeuw activiteiten in het bankwezen bij onder meer De Nederlandsche Bank (DNB). Gezien de lange voorgeschiedenis van de handel in tabak, maar eveneens de negentiende-eeuwse bancaire activiteiten, is deze geschiedenis van Philips mogelijk relevant voor nader onderzoek.
Radioverbinding tussen oost en west
Philips speelde in de late negentiende en begin twintigste eeuw een belangrijke rol in technische ontwikkelingen die van invloed waren op de koloniale verhoudingen. Een historisch moment in Eindhoven vond plaats op 31 mei en 1 juni 1927. De slavernij was toen al afgeschaft, maar de koloniën waren nog onderdeel van het Koninkrijk der Nederlanden. In het Philips Natuurkundig Laboratorium (NatLab) werkten ontwikkelaars in de jaren ‘20 hard aan korte golf radio-uitzendingen.
Het Natlab in Eindhoven. (Foto: Johan Bakker, 2017, Wikimedia Commons)
Dit leidde in 1927 tot een doorbraak. Vanuit Strijp sprak Koningin Wilhelmina, vergezeld door haar dochter Prinses Juliana, voor het eerst de koloniën Suriname, Curaçao en Indonesië direct live toe via de toen net ontwikkelde kortegolfzender van elektronicabedrijf Philips. In de historische uitzending van 31 mei 1927 klonken in de koloniën in het Atlantische gebied de woorden van de koningin: ‘[…] Ik koester het vertrouwen, dat de banden, die Suriname en Curaçao aan het moederland hechten en die den stempel van eeuwen dragen in gemeenschappelijk streven immer meer zullen worden versterkt en verinnigd.’ De dag erna spraken koningin Wilhelmina en prinses Juliana in soortgelijke strekking de landgenoten en onderdanen in de kolonie Nederlands-Indië toe. Nog nooit eerder kon een menselijke stem live afstanden van 8.000 tot 16.000 kilometer overbruggen. Door deze vernieuwende techniek bood de radio ook mogelijkheden voor propagandistische doeleinden en het verstevigen van de positie van Nederland in de koloniën.
Kort hierop werd Philips Omroep Holland Indië (PHOHI) opgericht, waarmee direct live werd geschakeld naar de verschillende koloniën, met name Nederlands-Indië. Philips en Eindhoven speelden zo een belangrijke en pionierende rol in de totstandkoming van deze directe communicatielijn tussen Nederland en de koloniën. De ruimte van waaruit deze uitzending plaatsvond, de zogeheten Koninginnekamer, bestaat nog steeds in filmtheater Natlab. Het radiomonument in het Stadswandelpark in de wijk Stratum herinnert ook vandaag de dag nog aan deze eerste intercontinentale radio-uitzendingen en de feitelijke geboorte van de Wereldomroep.
Vervolgonderzoek
De oorsprong van het kapitaal van Philips ligt voor een deel in de handel in koloniale producten als tabak. Vervolgonderzoek kan gebruikmaken van de beschikbare literatuur, erfgoedinstellingen als het Philips Museum en uitgebreide familiearchieven in het Regionaal Archief Rivierenland. De koloniale banden zoals de handel in tabak zijn onderbelicht in het dominante narratief over Philips. Onderzoek kan het verhaal van Philips en daarmee van Eindhoven aanvullen.
Dit artikel is een bewerking van De stad vertelt. Vooronderzoek naar het Slavernijverleden van Eindhoven. Het volledige rapport is hier te vinden: https://www.onderzoekslavernijverledeneindhoven.nl/
Bronnen
Bekooy, G., Philips Honderd: Een industriële onderneming 1891-1991 (Eindhoven 1991) 67-68.
De courant Het nieuws van den dag, Amsterdam, 02-06-1927, 2 (stand op 9-05-2024).
Metze, M., Ze zullen weten wie ze voor zich hebben: Anton Philips, 1874-1951, Amsterdam, 2004, 30.
Philips Museum, "Welkom, Majesteit! De hechte band tussen Philips en het Koninklijk Huis" (stand op 15 mei 2024).
Schippers, H., ‘Henri van Abbe’, Brabants Erfgoed, 14-9-2017.
Regionaal Archief Rivierenland (RAR) 3006, Archieven van de familie Philips 1739 - 1969, de firma Peletier & Philips 1815 - 1969, de N.V. De Eenhoorn Koffieverkoopkantoor 1933 - 1942 en de Bank Fred. Philips (1858)-1969, 1739 – 1969, inv.nr. 32