De Bende van de Witte Veer

Bij een herberg leest een aantal zigeunervrouwen een voorname heer en dame de hand, terwijl hun reisgenoten voedsel en goederen stelen. (Bron: Rijksmuseum)

Bij een herberg leest een aantal zigeunervrouwen een voorname heer en dame de hand, terwijl hun reisgenoten voedsel en goederen stelen. (Bron: Abraham Casembroot, 1603-1658, Rijksmuseum)

In 1720 sloeg een groep zigeuners zijn kamp op op de zandschel tussen ‘s-Gravenmoer en Loon op Zand. Het ging om een groep die in Holland al meerdere misdrijven op zijn naam had staan: de Bende van de Witte Veer.

In het midden van de zeventiende eeuw nam het aantal rondtrekkende zigeunergezelschappen in de Republiek toe. Het einde van verschillende Europese oorlogen rond 1650 maakte reizen een stuk eenvoudiger en aangenamer. Daarnaast intensiveerden de Franse en Duitse autoriteiten de vervolgingen van zigeuners nu hun aandacht niet meer werd opgeëist door oorlogen. Sommigen van deze groepen verdienden hun brood als ambachtslieden, entertainers of handelaars, maar anderen leefden van roof en diefstal.

De toename van het aantal zigeuners werd door autoriteiten dan ook met wantrouwen bekeken en veel overheden gingen tot strenge vervolging over. Door dergelijke vervolgingen in Holland en Gelderland trokken veel zigeuners zuidwaarts, naar Staats-Brabant.

Kaart van de Zuidelijke Nederlanden ca. 1700. De bende van de Witte Veer vestigde zich in 1720 in de moerassen tussen Loon op Zand en ‘s-Gravenmoer. (Bron: Rijksmuseum)

Kaart van de Zuidelijke Nederlanden ca. 1700. De bende van de Witte Veer vestigde zich in 1720 in de moerassen tussen Loon op Zand en ‘s-Gravenmoer. (Bron: Anoniem, 1701-1702, Rijksmuseum)

De Bende van de Witte Veer, een groep die in Holland al vele diefstallen en zelfs enkele moorden gepleegd had, vestigde zich in 1720 in de moerassen tussen ‘s-Gravenmoer en Loon op Zand. Dit gebied was moeilijk toegankelijk en bood dus een veilige schuilplaats. Nog belangrijker echter was dat men zich bevond op de grens van Staats-Brabant en Holland, waar ze eenvoudig naar een andere jurisdictie konden uitwijken.

Het kamp op de Zandschel stond onder leiding van de hoofdcommandant van de Witte Veer, Alewijn Aardappel. Vanuit dit kamp zette de bende haar criminele activiteiten voort, zowel binnen als buiten Brabant.

Het omringende platteland had echter ook profijt van de bende. De bendeleden verkochten hun buit meestal aan nabijgelegen boeren of herbergen. Dit gebruik was echter niet zonder risico. Zo werden ook Jan Peters de Jongh en Jenneke van Oosterhout, de eigenaars van een herberg op de Zandschel in 1721 opgepakt voor “het verschaffen van onderdak en heling van de goederen van boosdoenders, moordenaers en heidens.”

(Plakkaat van de Staten-Generaal tegen Landtloopers, Vagabonden, Bedelaars en Heydens, 14 oktober 1723. (Bron: Geheugen van Nederland)

Plakkaat van de Staten-Generaal tegen Landtloopers, Vagabonden, Bedelaars en Heydens. (Bron: Staten Generaal, 14 oktober, 1723, Geheugen van Nederland)

Vanaf 1723 traden de autoriteiten steeds harder op tegen zigeuners. Begin 1724 zette men zelfs garnizoenen uit 's-Hertogenbosch en Breda in om het kamp op de Zandschel te ontruimen. De meeste bendeleden hadden echter lucht gekregen van de aanval en waren al gevlucht. Toch werden 65 zigeuners opgepakt.

De gevluchte bendeleden verspreidden zich opnieuw over de Republiek. Zo vestigde een deel zich in het Hollandse Kalslagen, waar twaalf bendeleden in 1725 een molen aanvielen. Ze vermoordden de bewoners met bruut geweld, staken de molen in brand en gooiden de slapende kinderen van de molenaar bij het vuur op de grond.

Het toenemende geweld waarvan de Bende zich bediende zorgde ervoor dat de autoriteiten de vervolging van deze groep intensiveerden. In 1725 betrokken zij opnieuw hun kamp op de Zandschel en opnieuw vaardigden de autoriteiten plakkaten uit waarbij aangegeven werd dat het leger waar nodig ingezet kon worden. In 1726 lukte het de drost van Loon op Zand bij toeval om Swarte Johannes (ca. 1686-ca. 1726), een van de leiders van de Witte Veer, op te pakken. Samen met de intensieve vervolging ging het vanaf hier snel bergafwaarts met de bende. Vanaf 1730 namen het aantal aanklachten tegen heidenen sterk af en namen de autoriteiten geen nieuwe maatregelen tegen deze groep meer. Een groot deel van de zigeuners leek de Republiek te hebben verlaten, maar sommige leden van de Witte Veer zouden later nog in andere benden opduiken

Ook de Zandschel bleef verlaten achter. Slechts een gevelbeeldje in Waspik, misschien wel Swarte Johannes, verwijst nog naar de beruchtste zigeunerbende die de Republiek gekend heeft. 

 

Bronnen

Egmond, F., Op het verkeerde pad. Georganiseerde misdaad in de Noordelijke Nederlanden 1650-1800, Amsterdam, 1994.

Archief van de Schepenbank van Loon op Zand, Register van “actens en transporten” later van “actens en contracten”, 1690-1810., inv.nr. 90. 

Archief van de Schepenbank van Loon op Zand, Criminele rol. 1680-1690, 1724-1802, inv.nr. 2127.

Archief Leen- en Tolkamer van ‘s-Hertogenbosch, Resoluties en plakkaten van Staten-Generaal en Raad van State, nr. 8.50, 28.

Archief van de Raad van State, Resoluties van de Raad van State, nr. 178.304, 114.

Archief van de Raad van State, Resoluties van de Raad van State, nr. 178.309, 45.